Bir kelimenin birinci hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de kalın, ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur: adım, ayak, boyunduruk, burun, dalga, dudak, kırlangıç; beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzük vb.
Türkçe bir kelimenin ilk hecesindeki ünlü kalın ise diğer hecelerdeki ünlüler de kalın, ilk hecesindeki ünlü ince ise diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur. Ünlüler arasındaki bu uyuma “ büyük ünlü uyumu veya kalınlık-incelik uyumu ” denir.
Türkçede bir kelimenin ilk hecesi eğer düz bir ünlü (a, e, ı, i) barındırıyorsa ondan sonraki hecelerde de düz ünlü ; eğer bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlüler (o, ö, u, ü) bulunuyorsa ondan sonra gelen hecelerde ya dar-yuvarlak (u,ü) ya da düz-geniş ünlüler (a,e) bulunmasına “ Küçük Ünlü Uyumu ” kuralı denir.
Kalın Ünlüler: a, ı, o, u İnce Ünlüler: e, i ,ö, ü Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde kalın ünlü varsa, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın olmalı; ilk hecede ince ünlü varsa diğer hecelerde de ince ünlü bulunmalıdır. Bu kurala büyük ünlü uyumu veya kalınlık-incelik uyumu denir.
BÜYÜK ÜNLÜ UYUMUNA UYAN ÖRNEK KELİMELER Adım, ayak, boyunduruk, burun, dalga, dudak, kırlangıç; beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzük vb. kelimeleri örnek verebilirsiniz. Bu kelimeler büyük ünlü uyumuna uymaktadır.
Türkçede ekler sözcüğün son ünlüsüne göre uyuma girer. Fakat bazı ekler bu kurala aykırılık gösterir: -ki, -yor, -ken, -mtırak, -gil, -leyin. Bu ekler her zaman büyük ünlü uyumuna uyacak şekilde değişim geçirmez. akşam-leyin, bakla-gil, çalışır-ken, ekşi-mtırak, yürü-yor gibi.
Büyük ünlü uyumunda bir kelimenin ilk hecesindeki ünlü harf kalın ile başlıyor ise bu kelimedeki diğer ünlü harfler kalın ile devam etmelidir. Eğer ilk hecede ince ünlü yer alıyor ise kendisinden sonraki tüm hecelerdeki ünlü harfler ince ünlü olmalıdır. Bu kurala büyük ünlü uyumu denmektedir.
Anlaşmalı, bilek, çilek, ısırmak, ılıklaşmak, kayıkçı, seslenmek, yeşil; boyunduruk, börekçi, çocuk, güreşmek, ocakçı, odun, özlemek, sürmek, vurmak, yoklamak, yorgunluk, yumurta, yüreksiz vb. kelimeler küçük ünlü uyumuna uymaktadır. Yani kısacası; - "a, e, ı, i" seslilerinden sonra tekrar "a, e, ı, i" gelmeli.
UYARI 4 : "- yor " eki , küçük ünlü uyumunu her zaman bozar . UYARI 5 : Yabancı ve bileşik sözcüklerde küçük ünlü uyumu aranmaz. UYARI 6 : Küçük ünlü uyumuna uymayan sözcüklere getirilen ekler, sözcüğün son ünlüsüyle uyuma girer.
- e, i, ö, ü, ince sesli harfler, Bu harflerin başlangıcı ve bitişine bağlı olarak büyük ünlü uyumu kuralı ortaya çıkar. Kalın sesli harfle başlayan kelime aynı şekilde kalın sesli harfle devam etmeli ve sonlanmalıdır. Aynı biçimde sesli harf üzerinden kelime içerisindeki tüm harfler sesli olması gerekir.
Türkçe'de bir sözcüğün birinci hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın; ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur. Bu kurala büyük ünlü uyumu adı verilir .
Büyük ünlü uyumunda bir kelimenin ilk hecesindeki ünlü harf kalın ile başlıyor ise bu kelimedeki diğer ünlü harfler kalın ile devam etmelidir. Eğer ilk hecede ince ünlü yer alıyor ise kendisinden sonraki tüm hecelerdeki ünlü harfler ince ünlü olmalıdır. Bu kurala büyük ünlü uyumu denmektedir.
Büyük ünlü uyumunda bir kelimenin ilk hecesindeki ünlü harf kalın ile başlıyor ise bu kelimedeki diğer ünlü harfler kalın ile devam etmelidir. Eğer ilk hecede ince ünlü yer alıyor ise kendisinden sonraki tüm hecelerdeki ünlü harfler ince ünlü olmalıdır. Bu kurala büyük ünlü uyumu denmektedir.
Düzlük - yuvarlaklık uyumu , kalınlık-incelik uyumu çerçevesinde bir sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü (a, e, ı, i) varsa, takip eden hecelerin ünlülerinin düz (a, e, ı, i) yuvarlak bir ünlü (o, ö, u, ü) varsa takip eden hecelerin ünlülerinin ya düz-geniş (a, e) ya da daryuvarlak (u, ü) olmasını gerektirir.
Küçük ünlü uyumu , alıntı kelimelerde aranmaz : aktör, alkol, bandrol, daktilo, kabul, doktor, muzır, mühim, mümin, müzik, profesör, radyo, vakur vb. Küçük ünlü uyumuna aykırı bazı kelimelere getirilen ekler, kelimenin son ünlüsüne uyar: kavun-u, konsolos-luk, muzır-lık, müzik-çi, yağmur-luk vb.
UYARI 5 : Yabancı ve bileşik sözcüklerde küçük ünlü uyumu aranmaz . UYARI 6 : Küçük ünlü uyumuna uymayan sözcüklere getirilen ekler, sözcüğün son ünlüsüyle uyuma girer.
Dudakların gerilip düzleşmesiyle oluşan ünlülere düz ünlü denir. Düz ünlüler a, e, ı ve i harfleridir. * Bir kelimenin ilk hecesinde düz ünlü (a, e, ı, i) varsa sonraki hecelerde de düz ünlü bulunur.
Türkçede ekler sözcüğün son ünlüsüne göre uyuma girer. Fakat bazı ekler bu kurala aykırılık gösterir: -ki, -yor, -ken, -mtırak, -gil, -leyin. Bu ekler her zaman büyük ünlü uyumuna uyacak şekilde değişim geçirmez. akşam-leyin, bakla-gil, çalışır-ken, ekşi-mtırak, yürü-yor gibi.
- yor ,-ken, -ki, -leyin, -mtrak eklerinin büyük ünlü uyumuna uymamasının nedeni bu eklerin bir zamanlar sözcük olmalarıdır. Nasıl günümüzde bileşik sözcükler bu kurala aykırı olabiliyorsa; bu ekler de bir zamanlar sözcük olduğundan kurala aykırı olmaları da öyle doğaldır.
Türkçe'de bir sözcüğün birinci hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın; ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur. Bu kurala büyük ünlü uyumu adı verilir .
SON YAZILAR
Kışlık konserve ne zaman yapılır?
Ispanak ne kadar sürede haşlanır?
Viking çağı nasıl bitti?
Kırgızistan vize istiyor mu?
Ti Kurmanci ne demek?
Tanık zorla getirme kararı nedir?
2 portakal 1 limonla limonata nasıl yapılır?
Elkart HES kodu nasıl alinir?
Diplomayı kiraya vermek ne demek?
Kandilde sevişmek günah mi?
Yeni Kasa 2008 ne zaman çıktı?
Oluşçuluk neyi savunur?
Babaya hangi telefon alınır?
Puhu TV nasıl para kazanıyor?
Kalp nakli olan hasta kaç yıl yaşar?
Dalgakıran nasıl oluşur?
Izmir dokuz eylül üniversitesi ingilizce öğretmenliği için kaç net?
2 tane e-posta nasıl açılır?
40 dakika bisiklet sürmek kaç kalori?
Büyükbaba ne demek TDK?
Amerikada tıp okumak kaç yıl?
Gençliğe Hitabe de anlatılmak istenen nedir?
B612 de çektiğimiz resimler nereye gidiyor?
Simgesel betimleme ne demek?
Muzur ne anlama gelir?
Ketoral şampuan nedir nasıl kullanılır?
En iyi DDR3 RAM hangisi?
Gökhan Saki aslen nereli?
Cep telefonunda ekran fotoğrafı nasıl çekilir?
Hemşire Yardimciliği ne kadar maaş alır?
Süper Baba Zeynep kimdir?
Aşçılık önlisans mezunları ne iş yapar?
Erkekler neden kulağına küpe takar?
Bayhan aslen nereli?
Köroğlu ne zaman yaşadı?
Telefon şebekesi nasıl açılır?
Starliçe çiçeği nasıl bakılır?
Hamam böceklerinden nasıl kurtuluruz?
Tatula tohumu neye iyi gelir?
Dünyadaki en büyük köpek balığının adı nedir?